Lý thuyết Gieo cấy (Cultivation Theory)

Những ý chính

  • Lý thuyết Gieo cấy (Cultivation Theory) cho rằng việc xem truyền hình thường xuyên khiến con người nghĩ rằng thế giới ngoài đời thực cũng giống như những gì họ nhìn thấy trên TV.
  • Các chương trình truyền hình thường mô tả thế giới có nhiều bạo lực và lung linh hơn so với thực tế.
  • Những người có xuất thân và hoàn cảnh khác nhau có thể dần hình thành cách nhìn nhận thế giới giống nhau nếu họ thường xuyên xem cùng một chương trình truyền hình.

Lý thuyết Gieo cấy (Cultivation Theory) là gì?

Lý thuyết Gieo cấy được phát triển bởi nhà nghiên cứu truyền thông George Gerbner vào năm 1969 nhằm giải thích cách các phương tiện truyền thông đại chúng (đặc biệt là truyền hình) ảnh hưởng đến con người theo thời gian.

Gerbner cho rằng truyền thông thường truyền tải những thông điệp mang tính đồng nhất về các vấn đề như tội phạm và bạo lực. Vì vậy, những người xem TV thường xuyên trong thời gian dài sẽ dần hình thành cách hiểu và nhận thức chung về thực tế xã hội, bởi họ liên tục tiếp nhận những thông điệp được truyền tải qua truyền hình.

Lý thuyết Gieo cấy là một lý thuyết phổ biến được các nhà tâm lý học truyền thông và học giả sử dụng để nghiên cứu cách việc tiếp xúc lâu dài với truyền thông ảnh hưởng đến thế giới quan và cách nhìn nhận cuộc sống của con người.

Lịch sử hình thành Lý thuyết Gieo cấy

Vào những năm 1960, George Gerbner đã phát triển Lý thuyết Gieo cấy nhằm nghiên cứu những ảnh hưởng lâu dài của việc tiếp xúc với truyền thông. Lý thuyết này khác với các nghiên cứu trước đây, vốn chủ yếu tập trung vào những tác động ngắn hạn từ việc tiếp xúc với từng nội dung truyền thông riêng lẻ.

Thông qua Lý thuyết Gieo cấy, Gerbner muốn tìm hiểu những ảnh hưởng lâu dài của truyền thông đại chúng đối với con người. Ông cho rằng truyền hình đóng vai trò như một hệ thống kể chuyện chủ yếu trong xã hội, liên tục truyền tải các thông điệp và từ đó định hình nhận thức chung của con người về thực tế xã hội.

Mặc dù nội dung của các chương trình truyền hình có những khác biệt nhưng Gerbner vẫn cho rằng chúng đều đưa ra những hình ảnh tương tự nhau về thực tế xã hội. Các nghiên cứu phân tích nội dung truyền hình đã chỉ ra rằng có sự khác biệt rõ rệt giữa thế giới thực và thế giới được thể hiện trên TV.

Ví dụ, so với thực tế, truyền hình thường:

  • Mô tả thế giới là một nơi có nhiều bạo lực hơn thực tế.
  • Thể hiện số lượng người làm các nghề như luật sư, bác sĩ và cảnh sát nhiều hơn tỷ lệ thực tế trong xã hội.
  • Phóng đại mức độ giàu có và sung túc trong xã hội.

Theo Lý thuyết Gieo cấy, việc những thông điệp này liên tục xuất hiện trên truyền hình sẽ ảnh hưởng đến nhận thức chung của công chúng về thế giới thực.

Nói một cách đơn giản, khi xem TV thường xuyên, con người có thể dần tin rằng thế giới ngoài đời thực cũng giống như những gì họ thường thấy trên màn ảnh, dù thực tế có thể hoàn toàn khác.

Sự phát triển và tầm quan trọng của Lý thuyết Gieo cấy

Lý thuyết Gieo cấy đã trở thành một trong những lý thuyết được trích dẫn nhiều nhất trong các nghiên cứu về truyền thông.

Một trong những lý do khiến lý thuyết này vẫn nhận được nhiều sự quan tâm là mặc dù truyền hình ngày nay không còn bị giới hạn trong một vài kênh như thời điểm Gerbner xây dựng lý thuyết, việc xem TV vẫn là một trong những cách thức chính mà con người sử dụng để tiếp nhận nội dung truyền thông.

Vào năm 2020, người Mỹ dành trung bình 3,1 giờ mỗi ngày để xem truyền hình, bao gồm TV trực tiếp, DVD và các nền tảng xem trực tuyến (streaming). Đây cũng là hoạt động giải trí phổ biến nhất đối với người Mỹ ở mọi độ tuổi.

Mặc dù ngày nay khán giả có nhiều lựa chọn chương trình hơn trước, ngành truyền hình vẫn chịu sự kiểm soát của một số lượng nhỏ các công ty truyền thông có mục tiêu tạo ra lợi nhuận.

Như Gerbner đã chỉ ra vào năm 1998, vì các công ty này thường sản xuất chương trình hướng đến khán giả trên toàn cầu nên sự đa dạng trong các thông điệp truyền thông cũng bị giảm sút.

Nói một cách đơn giản, dù ngày nay chúng ta có nhiều kênh và nền tảng xem TV hơn, nội dung truyền thông vẫn thường chịu ảnh hưởng từ một số ít công ty lớn. Vì vậy, những thông điệp mà khán giả tiếp nhận có thể khá giống nhau, từ đó tiếp tục định hình cách họ nhìn nhận thế giới.

Những khái niệm bổ sung trong Lý thuyết Gieo cấy

Khi sự quan tâm đến Lý thuyết Gieo cấy ngày càng tăng, Gerbner và các cộng sự đã đưa ra thêm những khái niệm mới nhằm bổ sung và làm rõ hơn cách truyền thông ảnh hưởng đến nhận thức của con người.

Đặc biệt, họ đã phát triển hai khái niệm quan trọng:

  • Mainstreaming (Hiệu ứng đồng nhất hóa):

Mainstreaming cho rằng những người xem truyền hình thường xuyên, dù thuộc các nhóm nhân khẩu học khác nhau, sẽ dần hình thành những niềm tin giống nhau về thực tế xã hội.

Mặc dù những người thuộc các nhóm tuổi, giới tính, tầng lớp xã hội và chủng tộc khác nhau có thể có cách nhìn nhận thế giới khác nhau, nhưng những người thường xuyên xem TV trong các nhóm này vẫn có xu hướng chia sẻ những quan điểm tương tự nhau.

Điều này xảy ra vì họ liên tục tiếp nhận những thông điệp giống nhau từ truyền hình, khiến cách nhìn nhận của họ về thế giới dần trở nên đồng nhất.

Ví dụ: Một người giàu và một người có thu nhập thấp có thể có quan điểm khác nhau về xã hội. Tuy nhiên, nếu cả hai thường xuyên xem những chương trình truyền hình có nội dung tương tự, họ có thể dần hình thành những niềm tin giống nhau về tội phạm, bạo lực và cuộc sống.

  • Resonance (Hiệu ứng cộng hưởng):

Resonance cho rằng khi một thông điệp truyền thông phù hợp hoặc trùng khớp với trải nghiệm thực tế của một cá nhân, tác động của thông điệp đó sẽ trở nên mạnh mẽ hơn.

Ví dụ, một người từng trực tiếp trải qua hoặc chứng kiến một vụ án bạo lực có thể cảm thấy những thông điệp trên TV về mức độ phổ biến của tội phạm rất gần gũi với trải nghiệm của mình.

Khi trải nghiệm cá nhân trùng khớp với những gì họ nhìn thấy trên truyền hình, thông điệp truyền thông sẽ có sức ảnh hưởng lớn hơn, khiến họ càng tin rằng thế giới là một nơi nguy hiểm và đầy bạo lực.

Các nghiên cứu của Gerbner và những nhà nghiên cứu khác đã tìm thấy bằng chứng ủng hộ hiệu ứng này.

Ví dụ: Một người từng bị cướp giật có thể dễ tin rằng tội phạm xảy ra ở khắp mọi nơi hơn khi thường xuyên xem các chương trình tin tức về cướp giật và bạo lực.

Hai khái niệm này giúp mở rộng Lý thuyết Gieo cấy, giải thích rõ hơn không chỉ việc truyền thông ảnh hưởng đến nhận thức như thế nào mà còn cả những yếu tố khiến ảnh hưởng đó trở nên mạnh mẽ hơn.

Mạng xã hội

Trong thời đại hiện đại, Lý thuyết Gieo cấy cũng có thể được áp dụng để giải thích ảnh hưởng của mạng xã hội.

Tương tự như truyền hình, mạng xã hội thường không phản ánh chính xác cuộc sống thực tế. Bởi vì người dùng có thể tự lựa chọn và chỉnh sửa những gì họ đăng tải để thể hiện hình ảnh mà họ muốn người khác nhìn thấy, đồng thời che giấu những điều họ không muốn chia sẻ.

Do đó, cách chúng ta nhìn nhận thế giới có thể bị sai lệch bởi những nội dung mà chúng ta thường xuyên tiếp xúc trên mạng xã hội.

Mạng xã hội cũng không nhất thiết thay thế việc xem truyền hình. Một số nghiên cứu cho thấy mạng xã hội thậm chí còn làm tăng lượng người xem TV, đặc biệt khi mọi người có thể đăng tải phản ứng và bình luận về một chương trình ngay trong lúc chương trình đang phát sóng.

Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn đang tìm hiểu cách những loại hình truyền thông phổ biến khác, chẳng hạn như trò chơi điện tử và ứng dụng di động, có thể định hình nhận thức của người dùng về thực tế.

Bằng chứng ủng hộ Lý thuyết Gieo cấy

Có rất nhiều bằng chứng nghiên cứu ủng hộ Lý thuyết Gieo cấy. Nhiều nghiên cứu đã xác nhận ý tưởng của Gerbner rằng những thông điệp phổ biến được truyền tải qua truyền hình có thể làm sai lệch nhận thức của con người về thực tế xã hội.

Ví dụ: Các nghiên cứu cho thấy những người thường xuyên xem TV có xu hướng đánh giá cao hơn thực tế về:

  • Tỷ lệ tội phạm và bạo lực: Họ có thể nghĩ rằng tội phạm và bạo lực xảy ra thường xuyên hơn so với thực tế.
  • Rủi ro từ thiên tai: Họ có thể đánh giá mức độ nguy hiểm của các thảm họa thiên nhiên cao hơn thực tế.
  • Số lượng người làm một số nghề nghiệp: Họ có thể cho rằng có nhiều cảnh sát và luật sư trong xã hội hơn số lượng thực tế.
  • Mức độ giàu có và sung túc: Họ có thể nghĩ rằng có nhiều người giàu có và có cuộc sống xa hoa hơn thực tế.

Tóm lại: Việc xem truyền hình thường xuyên có thể khiến con người hình thành nhận thức không chính xác về thế giới xung quanh, đặc biệt khi những nội dung họ tiếp xúc liên tục nhấn mạnh vào bạo lực, tội phạm và sự giàu có.

Xu hướng những người xem truyền hình thường xuyên hình thành những niềm tin không chính xác về thế giới thực được gọi là “Ảnh hưởng gieo cấy cấp độ thứ nhất” (First-order Cultivation Effects).

Mặc dù có nhiều bằng chứng ủng hộ ảnh hưởng gieo cấy cấp độ thứ nhất, nhưng bằng chứng về ảnh hưởng gieo cấy cấp độ thứ hai lại ít hơn. Ảnh hưởng cấp độ thứ hai xảy ra khi những thông điệp mà con người tiếp nhận thông qua truyền hình làm thay đổi các giá trị và thái độ của họ đối với thế giới.

Một số nghiên cứu cho thấy những người xem truyền hình thường xuyên có nhiều khả năng tin rằng phần lớn mọi người không đáng tin cậy. Họ cũng cảm thấy bản thân có nguy cơ trở thành nạn nhân của tội phạm cao hơn — một nhận thức mà Gerbner gọi là “Hội chứng thế giới đáng sợ” (Mean World Syndrome).

Những chỉ trích đối với Lý thuyết Gieo cấy

Mặc dù Lý thuyết Gieo cấy vẫn là một khuôn khổ lý thuyết phổ biến trong nghiên cứu truyền thông, nhưng lý thuyết này cũng đã phải đối mặt với một số chỉ trích.

1. Lý thuyết Gieo cấy xem khán giả là những người tiếp nhận thụ động

Một trong những lý do khiến một số học giả nghiên cứu truyền thông đặt câu hỏi về Lý thuyết Gieo cấy là vì lý thuyết này xem khán giả như những người tiếp nhận thụ động.

Gerbner tập trung vào những thông điệp mà truyền hình truyền tải và dựa trên đó để đưa ra các giả định về cách khán giả phản ứng với những thông điệp này, thay vì nghiên cứu hành vi thực tế của họ.

Mặc dù lời chỉ trích này có cơ sở, các bằng chứng nghiên cứu ủng hộ Lý thuyết Gieo cấy cho thấy những thông điệp từ truyền thông đại chúng nhìn chung vẫn có ảnh hưởng đến người tiếp nhận, bất chấp hạn chế trong cách tiếp cận của Gerbner.

2. Lý thuyết Gieo cấy không xem xét sự khác biệt trong ảnh hưởng của các thể loại chương trình đối với khán giả

Một số học giả không đồng tình với cách Gerbner nghiên cứu truyền hình mà không phân biệt giữa các chương trình và thể loại khác nhau.

Trong khi Gerbner cho rằng điều quan trọng là hệ thống thông điệp tổng thể mà truyền hình truyền tải, các nghiên cứu gần đây đã áp dụng góc nhìn của Lý thuyết Gieo cấy để tìm hiểu ảnh hưởng của việc tiếp xúc thường xuyên với những thể loại chương trình cụ thể, thậm chí là từng chương trình riêng lẻ.

Những nghiên cứu này cho thấy việc xem các thể loại chương trình khác nhau có ảnh hưởng đến nhận thức của một người về thực tế xã hội thậm chí còn lớn hơn so với việc chỉ xem truyền hình nói chung.

Nguyễn Như Quỳnh dịch từ “What Is Cultivation Theory in Media Psychology?” 

Tâm lý học truyền thông ([email protected]) – Hiểu về truyền thông qua lăng kính tâm lý học. Truyền thông khoa học về tâm lý. Củng cố sức khỏe tâm lý và gắn kết những mối quan hệ, tương tác khỏe mạnh.

No Comments

Sorry, the comment form is closed at this time.