Internet chết, thật không?

Thuyết Internet Chết (Dead-Internet Theory) không phải là ý tưởng của Kaitlyn Tiffany. Cô là một nhà báo công nghệ, là người đã ghi nhận và đưa khái niệm này từ góc tối của mạng ngầm ra thảo luận trên báo chí chính thống khi nhận thấy nó đang trở thành hiện thực với sự bùng nổ của AI.

Khởi đầu ý tưởng về Internet Chết

Giả thuyết này bắt nguồn từ văn hóa mạng ngầm (internet subcultures), cụ thể là trên các diễn đàn thảo luận ẩn danh như 4chan và diễn đàn Agora Road’s Cafe vào khoảng cuối những năm 2010 đến đầu 2021.

Khái niệm này được phổ biến rộng rãi trong giới internet ngầm qua một bài đăng dài vào tháng 1/2021 trên diễn đàn Agora Road bởi một thành viên có tên IlluminatiPirate, với tiêu đề: “Dead Internet Theory: Most Of The Internet Is Fake” (Thuyết Internet Chết: Phần lớn Internet là giả tạo).

Ở thời điểm ấy, nội dung này mang đậm màu sắc một thuyết âm mưu. Tác giả cho rằng từ khoảng 2016–2017, chính phủ Mỹ hoặc các tập đoàn công nghệ lớn đã “giết chết” Internet tự nhiên và thay thế nó bằng một hệ thống bot tự động và thuật toán AI nhằm thao túng tâm lý, kiểm soát dư luận và hành vi mua sắm của công chúng.

Tái định vị Thuyết Internet Chết

Tháng 12/2023, Kaitlyn Tiffany viết bài The Dead-Internet Theory Is Back đăng trên tạp chí The Atlantic. Cô tách bỏ phần thuyết âm mưu (chuyện chính phủ kiểm soát toàn cầu). Đồng thời, cô chỉ ra rằng với sự xuất hiện của Generative AI (như ChatGPT, bot sinh ảnh, tài khoản phụ tương tác tự động), một ý tưởng từng bị coi là trò đùa lập dị trên 4chan đang vô tình trở thành sự thật trần trụi về mặt kỹ thuật và trải nghiệm người dùng.

Nhìn nhận từ thực tế

Trước đây, ý tưởng trí tuệ nhân tạo và các mạng lưới bot tự động vận hành nhằm thao túng tâm ý và kiểm soát hành vi tiêu dùng của con người từ (Thuyết Internet Chết) bị xem là viễn tưởng. Nhưng tác giả Kaitlyn Tiffany trong bài báo The Dead-Internet Theory Is Back đã chỉ ra rằng khi Generative AI (AI tạo sinh) bùng nổ, thuyết này bất ngờ “sống lại” và được công chúng nhìn nhận nghiêm túc hơn, vì trải nghiệm lướt web thực tế đang bắt đầu diễn ra giống hệt kịch bản từng được cho là viễn tưởng.

Hình giả người giả xuất hiện ngày càng nhiều.

Nội dung tự động

Lượng nội dung đến từ các tài khoản bot tự động tạo nên bởi AI ngày càng nhiều. Có bao giờ bạn đọc được những bình luận giống nhau 100% xuất hiện bên dưới những bài viết về một vấn đề đang thu hút sự chú ý của dư luận chưa? Đấy là một trong những ví dụ điển hình của nội dung tự động.

Người làm nội dung muốn có lượt tương tác cao, sẽ mua được lượt tương tác từ những tài khoản bot tự động ấy hoặc cố gắng tuân thủ thuật toán để… được nhìn thấy.

Bạn nhận được dopamine từ sự công nhận đó, rồi lại tiếp tục bị áp lực phải tạo ra nội dung tốt hơn để duy trì cảm giác này hoặc cố gắng tuân thủ theo thuật toán, xa rời giá trị cốt lõi ban đầu bạn hướng đến.

Rác AI (AI Slop)

AI tạo sinh có khả năng tạo ra vô số bài viết chuẩn SEO, trơn tru, không lỗi ngữ pháp nhưng hoàn toàn rỗng tuếch về mặt cảm xúc, không có trải nghiệm thực tế và không mang lại giá trị tri thức mới. Nó khiến môi trường Internet trở nên nhạt nhẽo và đồng điều, vì không có những màu sắc phong phú từ những cá tính con người.

Sản phẩm AI ngày càng nhiều, với những hình mẫu rất giống nhau. Người dùng bắt đầu nghi ngờ mọi thứ họ thấy trên mạng: Bức ảnh này là thật hay Midjourney vẽ? Bình luận này là của người đọc hay của một tài khoản bot chạy GPT? Người có sức ảnh hưởng này đang viết bằng trải nghiệm thật hay đang sao chép văn bản tự động?

Rác AI tràn ngập Internet.

Sự hoang mang và rút lui của con người

Thay vì là một “ngôi làng toàn cầu” (global village) kết nối con người với con người như lý tưởng ban đầu, Internet đang biến thành một bảo tàng sáp hay một nhà gương mô phỏng. Người dùng cảm thấy bị cô lập ngay giữa một dòng chảy thông tin khổng lồ.

Tác giả hình dung người dùng bắt đầu tháo chạy khỏi mạng xã hội mở và dòng tin tức thuật toán để tìm về những không gian riêng tư hơn (bản tin qua email cá nhân, hội nhóm kín, diễn đàn nhỏ nơi có quy chế xác thực người thật).

Liệu người dùng có đủ chậm để dừng lại và rút về hay không? Hay tiếp tục bị chi phối bởi một thế giới sống bởi nguyên liệu từ thuật toán và thiên kiến?

Bài viết của Kaitlyn Tiffany trên The Atlantic kết luận rằng: “Internet chết” có thể không phải là một âm mưu kiểm soát có chủ đích của một tổ chức bí mật nào đó như thuyết ban đầu suy diễn, nhưng nó đang vô tình trở thành hiện thực kinh tế và kỹ thuật của thời đại số hóa cực đoan.

Luồng quan điểm ủng hộ (Đồng thuận và bổ sung chứng cứ)

Nhóm ủng hộ phần lớn gồm các nhà nghiên cứu dữ liệu mạng, triết gia công nghệ và các cây bút phê bình văn hóa số. Họ cho rằng tuy khía cạnh “âm mưu ngầm” là phóng đại, nhưng hiện thực vận hành của Internet đã đúng với lý thuyết này.

• Bằng chứng về lưu lượng mạng (Traffic Reality): Các báo cáo bảo mật độc lập (tiêu biểu như báo cáo thường niên của Imperva) chỉ ra rằng lưu lượng truy cập từ bot (cả bot tự động hóa hợp pháp và bot độc hại) hiện chiếm gần 50% toàn bộ lưu lượng web toàn cầu. Tỷ lệ này ngày càng tăng khi chi phí tạo tài khoản tự động và gọi API ngôn ngữ lớn (LLM) gần như bằng không.
• Mô hình “Nền kinh tế rác thải số” (Slop Economics): Các nhà phê bình truyền thông chỉ ra rằng mô hình kinh doanh dựa trên lượt xem (AdSense, Affiliate) và thuật toán phân phối tự động khuyến khích việc dùng máy móc sản xuất hàng triệu bài viết, video tổng hợp mỗi ngày. Máy viết ra cho thuật toán đọc, thuật toán lại đề xuất cho máy quét dữ liệu; con người thực chất đã bị gạt ra ngoài chuỗi sản xuất này.
• Hiện tượng suy thoái chất lượng tìm kiếm: Cộng đồng công nghệ (trên Hacker News, Reddit) đồng thuận cao với Tiffany khi chỉ ra rằng việc tìm kiếm thông tin nguyên bản ngày càng khó khăn. Kết quả tìm kiếm ngập tràn các trang web “xác sống” dùng AI tái chế lại văn bản của nhau, tạo thành một ma trận thông tin tuần hoàn khép kín.
• Sự lạnh lẽo và cô đơn số là có thật: Các nhà xã hội học ủng hộ góc nhìn của bài viết khi nhấn mạnh rằng trải nghiệm của người dùng thực tế đang trở nên vô hồn. Cảm giác tương tác với những bình luận rập khuôn, chung chung trên mạng xã hội khiến con người dần mất đi cảm giác kết nối cộng đồng.

Luồng quan điểm phản biện (Nghi ngờ, phản bác và góc nhìn thực tế)

Nhóm phản biện gồm các nhà phát triển nền tảng, chuyên gia kinh tế vĩ mô và những người theo chủ nghĩa lạc quan công nghệ. Họ cho rằng giả thuyết này đã bị kịch tính hóa quá mức.

• Con người không biến mất, họ chỉ “di cư”: Phản biện lớn nhất nhắm vào chữ “Chết”. Những người phản biện chỉ ra rằng Internet không hề chết hay bị bot chiếm đoạt hoàn toàn; con người thực tế vẫn tạo ra hàng tỷ lượt tương tác mỗi ngày, nhưng họ đã rút lui khỏi các nền tảng mở để chuyển sang các không gian khép kín (như tin nhắn nhóm riêng tư, podcast, video dài, các diễn đàn chuyên sâu có kiểm duyệt gắt gao). Mạng xã hội bề mặt có thể ngập bot, nhưng nhu cầu kết nối thật của con người vẫn sống động ở những ngách khác.
• Thổi phồng năng lực của AI: Nhiều kỹ sư AI cho rằng nội dung AI tạo sinh dù nhiều về lượng nhưng hoàn toàn bất lực trong việc tạo ra những làn sóng văn hóa (cultural moments) thật sự. Các trào lưu văn hóa, từ lóng mới, khiếu hài hước sâu cay hay các cuộc vận động xã hội vẫn luôn bắt nguồn từ con người. Máy móc chỉ có thể mô phỏng lại những gì con người đã tạo ra trong quá khứ.
• Cơ chế tự sửa sai của thị trường (Market Self-Correction): Khi nội dung rác AI chạm ngưỡng bão hòa và gây phản cảm, giá trị kinh tế của chúng sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Người dùng sẽ chủ động từ chối các nền tảng ngập bot, buộc các công cụ tìm kiếm và mạng xã hội phải cập nhật thuật toán để quét sạch nội dung vô giá trị nhằm bảo vệ mô hình kinh doanh của chính họ.
• Ngụy biện hoài niệm (Nostalgia Fallacy): Một số ý kiến cho rằng những người ủng hộ thuyết này đang lãng mạn hóa quá khứ của Internet thời kỳ đầu (thập niên 1990 – 2000). Thập niên nào Internet cũng có thư rác (spam), tài khoản ảo và các trang web chất lượng kém; sự xuất hiện của AI chỉ đơn thuần là làm tăng quy mô, chứ không thay đổi bản chất của một mạng lưới thông tin hỗn tạp.

Cuộc tranh luận này cho thấy bản chất của vấn đề không phải là “Internet đã chết hay chưa?”, mà là: Người dùng đang ngày càng kiệt sức với lớp vỏ bọc của AI và thuật toán.

Bất kỳ ai tạo ra được nội dung mang dấu ấn con người chân thực đều sẽ nắm giữ lợi thế cạnh tranh rất lớn.

Người dùng vẫn luôn cần những nội dung từ con người, thực sự mang tính người.

Nguyễn Như Quỳnh dịch từ “Agenda-setting theory”

Tài liệu tham khảo

Bevendorff, J., Wiegmann, M., Potthast, M., & Stein, B. (2024). Is Google getting worse? A longitudinal investigation of SEO spam on search engines. Bauhaus-Universität Weimar & Leipzig University. https://downloads.webis.de/publications/papers/bevendorff_2024a.pdf

Doctorow, C. (2023, January 21). The ‘enshittification’ of TikTok. Pluralistic. https://pluralistic.net/2023/01/21/let-them-eat-recooked-crap/#enshittification

Gioia, T. (2024, February 19). The state of the culture, 2024. The Honest Broker. https://www.honest-broker.com/p/the-state-of-the-culture-2024

Herrman, J. (2024, April 1). The AI-generated internet is already here. Intelligencer / New York Magazine. https://nymag.com/intelligencer/article/ai-generated-internet-slop.html

Imperva. (2024). 2024 Imperva bad bot report: Automated fraud and malicious traffic report. Thales Group. https://www.imperva.com/resources/reports/bad-bot-report-2024.pdf

Nyce, C. M. (2021, October 29). The internet is not dead, just weird. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/technology/archive/2021/10/dead-internet-theory/620524/

Rao, V. (2019, June 7). The extended internet universe. Ribbonfarm. https://www.ribbonfarm.com/2019/06/07/the-extended-internet-universe/

Read, M. (2024, January 26). Drowning in the slop. Read Max. https://maxread.substack.com/p/drowning-in-the-slop

Thompson, B. (2023, May 30). AI and the big sort. Stratechery. https://stratechery.com/2023/ai-and-the-big-sort/

Tiffany, K. (2023, December 11). The dead-internet theory is back. The Atlantic. https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/12/dead-internet-theory-ai-generated/676344/

Tâm lý học truyền thông ([email protected]) – Hiểu về truyền thông qua lăng kính tâm lý học. Truyền thông khoa học về tâm lý. Củng cố sức khỏe tâm lý và gắn kết những mối quan hệ, tương tác khỏe mạnh.