Social Learning Theory và Social Cognitive Theory: Con người học hỏi và hình thành hành vi như thế nào?
Trong cuộc sống, chúng ta học được rất nhiều điều không phải từ trải nghiệm trực tiếp, mà từ việc quan sát người khác. Một đứa trẻ học cách giao tiếp bằng cách nhìn cha mẹ trò chuyện. Một sinh viên học kỹ năng thuyết trình qua việc xem những người có kinh nghiệm trình bày. Một người dùng mạng xã hội có thể học cách nấu ăn, tập luyện hoặc ứng xử bằng cách theo dõi các video hướng dẫn.
Những ví dụ này cho thấy con người có khả năng học hỏi thông qua việc quan sát hành vi và kết quả hành động của người khác.
Đây cũng là nội dung trung tâm của Social Learning Theory (Lý thuyết Học tập xã hội) và Social Cognitive Theory (Lý thuyết Nhận thức xã hội) do nhà tâm lý học Albert Bandura phát triển.
Hai lý thuyết có mối liên hệ chặt chẽ, nhưng không hoàn toàn giống nhau. Social Learning Theory tập trung giải thích cách con người học hỏi thông qua quan sát và trải nghiệm xã hội. Social Cognitive Theory phát triển cách tiếp cận này, nhấn mạnh vai trò của nhận thức và sự tương tác qua lại giữa cá nhân, hành vi và môi trường.

Sơ đồ thể hiện ba chủ đề nền tảng có mối liên hệ với nhau của Thuyết Học tập xã hội (SLT): các yếu tố môi trường, cá nhân và hành vi (được điều chỉnh từ Bandura, 1977b).
1. Social Learning Theory – Lý thuyết Học tập xã hội
1.1. Social Learning Theory là gì?
Social Learning Theory (SLT) cho rằng con người có thể học hỏi hành vi thông qua việc quan sát người khác, thay vì chỉ học từ những trải nghiệm trực tiếp của chính mình.
Nói cách khác, chúng ta không nhất thiết phải tự thực hiện một hành động hoặc trải qua hậu quả của hành động đó mới có thể học được. Việc quan sát người khác hành động và những kết quả họ nhận được cũng có thể giúp chúng ta hình thành kiến thức, kỹ năng và khuynh hướng hành vi.
Ví dụ:
- Một đứa trẻ quan sát cha mẹ nói lời cảm ơn và dần học cách sử dụng lời cảm ơn trong giao tiếp.
- Một sinh viên xem video hướng dẫn thuyết trình và học cách mở đầu, triển khai nội dung và kết thúc bài nói.
- Một người xem video nấu ăn, ghi nhớ các bước chế biến và thử thực hiện món ăn tương tự.
Như vậy, quan sát là một con đường quan trọng để con người học hỏi từ môi trường xã hội.
1.2. Observational Learning – Học tập qua quan sát
Học tập qua quan sát (Observational Learning) là một cơ chế quan trọng trong Social Learning Theory.
Theo Bandura, quá trình học tập qua quan sát có bốn thành phần:
1.2.1. Attention – Sự chú ý
Người quan sát cần chú ý đến hành vi của người làm mẫu (Model) để tiếp nhận thông tin.
Ví dụ: Khi xem video hướng dẫn sơ cứu, người xem cần chú ý đến cách người hướng dẫn thực hiện từng thao tác.
1.2.2. Retention – Sự ghi nhớ
Sau khi quan sát, cá nhân cần ghi nhớ những gì đã nhìn thấy để có thể sử dụng hoặc thực hiện lại vào thời điểm thích hợp.
Ví dụ: Người xem ghi nhớ trình tự các bước sơ cứu sau khi theo dõi video.
1.2.3. Reproduction – Khả năng tái hiện hành vi
Cá nhân cần có khả năng thực hiện hành vi đã quan sát. Việc ghi nhớ một hành động không có nghĩa là người đó đã đủ kỹ năng để thực hiện chính xác hành động ấy.
Ví dụ: Một người có thể nhớ các động tác yoga sau khi xem video, nhưng vẫn cần luyện tập để thực hiện đúng tư thế.
1.2.4. Motivation – Động lực
Cá nhân có thể quan sát và ghi nhớ một hành vi nhưng không nhất thiết sẽ thực hiện hành vi đó. Động lực và những kết quả mà họ kỳ vọng có thể ảnh hưởng đến quyết định hành động.
Ví dụ: Một người biết cách phân loại rác sau khi xem video hướng dẫn, nhưng chỉ thực sự thực hiện khi họ có động lực và điều kiện phù hợp.
Bốn thành phần này cho thấy học tập qua quan sát không đơn thuần là nhìn thấy rồi bắt chước. Cá nhân cần chú ý, ghi nhớ, có khả năng tái hiện và có động lực để thực hiện hành vi.

1.3. Modeling – Học thông qua hình mẫu
Modeling là quá trình cá nhân quan sát và học hỏi từ hành vi của một người hoặc một hình mẫu (Model).
Hình mẫu có thể là:
- Cha mẹ, người thân và bạn bè.
- Giáo viên, chuyên gia hoặc người có kinh nghiệm.
- Nhân vật trong phim, chương trình truyền hình.
- Người nổi tiếng, nhà sáng tạo nội dung và Influencer trên mạng xã hội.
Ví dụ, một sinh viên có thể học cách trình bày ý tưởng bằng cách quan sát giảng viên hoặc một diễn giả mà mình ngưỡng mộ.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi được quan sát đều sẽ được cá nhân ghi nhớ hoặc thực hiện. Điều này còn phụ thuộc vào sự chú ý, khả năng ghi nhớ, năng lực thực hiện và động lực của người quan sát.
1.4. Vicarious Reinforcement – Củng cố gián tiếp
Một điểm quan trọng khác trong Social Learning Theory là con người có thể học hỏi từ kết quả mà người khác nhận được sau khi thực hiện một hành vi.
Vicarious Reinforcement (Củng cố gián tiếp) xảy ra khi cá nhân quan sát người khác nhận được kết quả tích cực sau một hành vi. Điều này có thể làm tăng kỳ vọng rằng hành vi tương tự cũng sẽ mang lại kết quả tích cực cho mình.
Ngược lại, Vicarious Punishment (Trừng phạt gián tiếp) xảy ra khi cá nhân quan sát người khác chịu hậu quả tiêu cực sau một hành vi và từ đó có thể giảm xu hướng thực hiện hành vi tương tự.
Ví dụ:
Một sinh viên quan sát bạn cùng lớp chuẩn bị bài kỹ lưỡng và nhận được phản hồi tích cực trong buổi thuyết trình. Sinh viên đó có thể được khuyến khích chuẩn bị bài nghiêm túc hơn cho lần trình bày tiếp theo.
Điểm đáng chú ý là người quan sát không cần trực tiếp trải nghiệm phần thưởng hoặc hình phạt. Họ vẫn có thể học hỏi từ những gì xảy ra với người khác.
2. Social Cognitive Theory – Lý thuyết Nhận thức xã hội
2.1. Social Cognitive Theory là gì?
Social Cognitive Theory (SCT) được Albert Bandura phát triển từ nền tảng Social Learning Theory và trình bày có hệ thống trong cuốn Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory (1986).
Nếu Social Learning Theory nhấn mạnh việc con người học hỏi thông qua quan sát người khác, Social Cognitive Theory mở rộng cách giải thích bằng cách xem xét vai trò của nhận thức, niềm tin, động lực và khả năng tự điều chỉnh hành vi.
Theo SCT, con người không chỉ tiếp nhận ảnh hưởng từ môi trường một cách thụ động. Họ còn có khả năng suy nghĩ, dự đoán kết quả, lựa chọn hành động và tác động trở lại môi trường sống.
Ví dụ:
Một sinh viên muốn cải thiện khả năng tiếng Anh. Sinh viên này quan sát những người học thành công, tìm hiểu phương pháp học, tự đánh giá khả năng của mình và xây dựng kế hoạch luyện tập. Trong quá trình đó, kết quả học tập và phản hồi từ môi trường có thể tiếp tục ảnh hưởng đến niềm tin và cách học của sinh viên.
Như vậy, hành vi không chỉ được hình thành từ những gì cá nhân quan sát, mà còn liên quan đến cách họ suy nghĩ, đánh giá khả năng và điều chỉnh hành động.
2.2. Triadic Reciprocal Determinism – Tính quyết định tương hỗ ba chiều
Đây là một trong những khái niệm trung tâm của Social Cognitive Theory.
Bandura cho rằng hành vi con người được hình thành và duy trì thông qua sự tương tác qua lại giữa ba nhóm yếu tố:
Personal Factors – Các yếu tố cá nhân
Bao gồm những yếu tố nhận thức, niềm tin, kỳ vọng, cảm xúc và đặc điểm cá nhân.
Behavior – Hành vi
Bao gồm những hành động, thói quen và cách cá nhân phản ứng trong các tình huống.
Environment – Môi trường
Bao gồm môi trường vật lý, xã hội, văn hóa và những điều kiện bên ngoài có thể ảnh hưởng đến cá nhân.
Ba yếu tố này không hoạt động độc lập mà có thể tác động qua lại với nhau.
Ví dụ:
Một sinh viên tin rằng mình có khả năng cải thiện tiếng Anh (yếu tố cá nhân). Niềm tin đó thúc đẩy sinh viên dành thời gian luyện nghe mỗi ngày (hành vi). Sinh viên tham gia một cộng đồng học tập trực tuyến, nhận được phản hồi và hỗ trợ từ những người khác (môi trường). Những tiến bộ trong học tập lại tiếp tục củng cố niềm tin vào khả năng của bản thân.
Trong ví dụ này, yếu tố cá nhân ảnh hưởng đến hành vi; môi trường tác động đến hành vi và nhận thức; còn hành vi cũng có thể làm thay đổi môi trường và niềm tin của cá nhân.
Đây là quá trình tương tác liên tục, chứ không phải mối quan hệ một chiều trong đó môi trường luôn quyết định hành vi.

Trong Social Learning Theory (1977), Bandura đã trình bày Reciprocal Determinism. Ông phản đối cách giải thích hành vi theo hướng một chiều, chẳng hạn:
-
Môi trường quyết định hành vi.
-
Hoặc đặc điểm bên trong cá nhân quyết định hành vi.
Thay vào đó, ông cho rằng ba yếu tố có ảnh hưởng qua lại:
-
Person: Cá nhân.
-
Behavior: Hành vi.
-
Environment: Môi trường.
Đến Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory (1986), Bandura phát triển hệ thống lý thuyết này sâu hơn, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nhận thức và năng lực chủ động của con người.
2.3. Self-Efficacy – Niềm tin vào năng lực bản thân
Self-Efficacy là một khái niệm đặc biệt quan trọng trong Social Cognitive Theory.
Self-Efficacy có thể hiểu là niềm tin của cá nhân vào khả năng tổ chức và thực hiện những hành động cần thiết để hoàn thành một nhiệm vụ hoặc đạt được một mục tiêu cụ thể.
Ví dụ:
Hai sinh viên có trình độ tiếng Anh tương đương nhưng có thể có mức Self-Efficacy khác nhau:
- Sinh viên A tin rằng mình có thể cải thiện kỹ năng nghe nếu luyện tập thường xuyên.
- Sinh viên B cho rằng mình không có khả năng nghe hiểu tiếng Anh, dù đã có kiến thức nền tảng.
Niềm tin vào năng lực bản thân có thể ảnh hưởng đến mục tiêu, mức độ nỗ lực, sự kiên trì và cách cá nhân ứng phó với khó khăn.
Bandura xác định bốn nguồn hình thành Self-Efficacy:
2.3.1. Mastery Experiences – Trải nghiệm làm chủ
Những lần cá nhân tự thực hiện thành công một nhiệm vụ. Đây thường là nguồn hình thành Self-Efficacy có ảnh hưởng mạnh mẽ.
Ví dụ: Một sinh viên từng hoàn thành tốt bài thuyết trình sẽ có thêm niềm tin vào khả năng trình bày trước đám đông.
2.3.2. Vicarious Experiences – Trải nghiệm gián tiếp
Quan sát người khác thực hiện thành công một nhiệm vụ, đặc biệt khi người đó có hoàn cảnh hoặc năng lực tương đồng với mình.
Ví dụ: Một sinh viên thấy bạn cùng lớp có thể cải thiện kỹ năng nói tiếng Anh nhờ luyện tập đều đặn và tin rằng mình cũng có thể làm được.
2.3.3. Verbal Persuasion – Sự thuyết phục bằng lời nói
Những lời khuyến khích, động viên và phản hồi có thể góp phần củng cố niềm tin vào khả năng của bản thân.
Ví dụ: Giảng viên đưa ra phản hồi cụ thể, ghi nhận sự tiến bộ và khuyến khích sinh viên tiếp tục luyện tập.
2.3.4. Physiological and Affective States – Trạng thái sinh lý và cảm xúc
Cách cá nhân diễn giải những trạng thái như căng thẳng, lo lắng, mệt mỏi hoặc hưng phấn khi thực hiện một nhiệm vụ cũng có thể ảnh hưởng đến Self-Efficacy.
Ví dụ: Một sinh viên cảm thấy hồi hộp trước buổi thuyết trình. Nếu xem sự hồi hộp đó là dấu hiệu mình không đủ khả năng, niềm tin vào năng lực có thể suy giảm. Nếu hiểu đó là phản ứng bình thường trước một thử thách, sinh viên có thể vẫn duy trì niềm tin và tiếp tục thực hiện.
Lưu ý: Self-Efficacy không đồng nghĩa với Self-Esteem (lòng tự trọng). Self-Efficacy nói về niềm tin vào khả năng thực hiện một nhiệm vụ cụ thể; Self-Esteem liên quan đến sự đánh giá giá trị của bản thân.
2.4. Self-Regulation – Tự điều chỉnh hành vi
Một nội dung quan trọng khác của Social Cognitive Theory là khả năng tự điều chỉnh (Self-Regulation).
Con người có thể chủ động đặt mục tiêu, theo dõi hành vi, đánh giá kết quả và điều chỉnh cách hành động để tiến gần hơn đến mục tiêu của mình.
Ví dụ:
Một sinh viên đặt mục tiêu đọc một chương sách tiếng Anh mỗi tuần. Trong quá trình thực hiện, sinh viên theo dõi tiến độ, nhận thấy mình dành quá nhiều thời gian tra từ mới và điều chỉnh phương pháp đọc. Việc tự theo dõi và điều chỉnh này là một biểu hiện của Self-Regulation.
Điều đó cho thấy con người không chỉ học từ môi trường mà còn có khả năng chủ động quản lý quá trình học tập và hành vi của chính mình.
3. So sánh Social Learning Theory và Social Cognitive Theory
Hai lý thuyết có chung nền tảng nghiên cứu về học tập và hành vi xã hội, đồng thời cùng gắn với Albert Bandura. Tuy nhiên, Social Cognitive Theory mở rộng phạm vi giải thích của Social Learning Theory.
| Tiêu chí | Social Learning Theory (SLT) | Social Cognitive Theory (SCT) |
|---|---|---|
| Tác giả | Albert Bandura | Albert Bandura |
| Công trình tiêu biểu | Social Learning Theory (1977) | Social Foundations of Thought and Action (1986) |
| Trọng tâm | Con người học hỏi thông qua quan sát và trải nghiệm xã hội | Nhận thức, hành vi và môi trường tương tác qua lại |
| Câu hỏi chính | Con người học hành vi từ người khác như thế nào? | Nhận thức, hành vi và môi trường cùng ảnh hưởng đến con người như thế nào? |
| Khái niệm nổi bật | Observational Learning, Modeling, Vicarious Reinforcement | Triadic Reciprocal Determinism, Self-Efficacy, Self-Regulation |
| Vai trò của cá nhân | Chú ý, ghi nhớ, học hỏi và có thể tái hiện hành vi | Chủ động nhận thức, đặt mục tiêu, tự điều chỉnh và tác động đến môi trường |
| Ứng dụng truyền thông | Phân tích cách công chúng học hành vi từ nhân vật và hình mẫu truyền thông | Phân tích cách truyền thông, niềm tin cá nhân và môi trường xã hội tương tác trong việc hình thành hành vi |
Có thể hiểu sự khác biệt qua một ví dụ
Giả sử một sinh viên muốn học cách thuyết trình.
Nếu phân tích theo Social Learning Theory:
Sinh viên quan sát một diễn giả có kỹ năng trình bày tốt, chú ý cách diễn giả mở đầu và triển khai nội dung, ghi nhớ những kỹ thuật đó, sau đó thử áp dụng vào bài thuyết trình của mình.
Trọng tâm phân tích là quá trình sinh viên học hỏi thông qua quan sát hình mẫu.
Nếu phân tích theo Social Cognitive Theory:
Ngoài việc quan sát diễn giả, chúng ta còn xem xét niềm tin của sinh viên về khả năng thuyết trình, động lực luyện tập, môi trường học tập, phản hồi từ giảng viên và kết quả của những lần thực hành.
Trọng tâm phân tích là sự tương tác giữa nhận thức cá nhân, hành vi luyện tập và môi trường học tập.
Như vậy, hai lý thuyết có thể được sử dụng để phân tích cùng một hiện tượng, nhưng mỗi lý thuyết nhấn mạnh một phạm vi giải thích khác nhau.
4. Ứng dụng trong Tâm lý học Truyền thông
Social Learning Theory và Social Cognitive Theory giúp giải thích cách nội dung truyền thông có thể tham gia vào quá trình hình thành nhận thức, kỹ năng và hành vi của công chúng.
4.1. Học hỏi hành vi từ nhân vật truyền thông
Người xem có thể quan sát hành vi của nhân vật trong phim, chương trình truyền hình hoặc video trực tuyến và học hỏi từ những hành vi đó.
Ví dụ, một chương trình truyền hình có thể giới thiệu cách giải quyết mâu thuẫn trong gia đình. Người xem quan sát cách nhân vật lắng nghe, trao đổi và phản hồi, từ đó có thể học hỏi những cách giao tiếp tương tự.
4.2. Ảnh hưởng của Influencer và người nổi tiếng
Influencer có thể trở thành hình mẫu để người theo dõi quan sát và học hỏi.
Người xem có thể học cách sử dụng sản phẩm, thực hiện một kỹ năng, giao tiếp hoặc xây dựng thói quen từ những nội dung mà Influencer chia sẻ.
Theo Social Learning Theory, có thể phân tích quá trình quan sát hình mẫu và học tập qua quan sát.
Theo Social Cognitive Theory, có thể phân tích thêm niềm tin của người theo dõi, động lực thực hiện hành vi và ảnh hưởng của môi trường cộng đồng trực tuyến.
Tuy nhiên, việc quan sát một Influencer không có nghĩa mọi người sẽ tự động bắt chước họ. Hành vi tiếp nhận còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố cá nhân và xã hội.
4.3. Truyền thông giáo dục và thay đổi hành vi
Các chiến dịch truyền thông về sức khỏe, an toàn giao thông hoặc bảo vệ môi trường có thể sử dụng hình mẫu để minh họa hành vi mong muốn.
Ví dụ, một chiến dịch khuyến khích đội mũ bảo hiểm có thể xây dựng video cho thấy nhân vật thực hiện hành vi đúng và giải thích lợi ích của việc đội mũ bảo hiểm.
Dưới góc nhìn Social Learning Theory, người xem có thể học cách thực hiện hành vi thông qua quan sát.
4.4. Hành vi trên mạng xã hội
Trên nền tảng số, người dùng vừa quan sát hành vi của người khác, vừa tạo nội dung và nhận phản hồi từ cộng đồng.
Ví dụ, một người chia sẻ quá trình học tập trên mạng xã hội, nhận được bình luận khích lệ và tiếp tục duy trì thói quen học tập.
Trường hợp này có thể được phân tích bằng Social Cognitive Theory: niềm tin và động lực của cá nhân ảnh hưởng đến hành vi đăng tải; phản hồi từ môi trường trực tuyến có thể tác động trở lại nhận thức và hành vi tiếp theo.
5. Những điểm cần lưu ý khi vận dụng hai lý thuyết
Dù có giá trị trong việc giải thích học tập và hành vi xã hội, hai lý thuyết không có nghĩa mọi hành vi đều được hình thành thông qua quan sát truyền thông.
Một số điểm cần lưu ý:
- Học tập không đồng nghĩa với bắt chước: Cá nhân có thể học được một hành vi nhưng không thực hiện hành vi đó ngay lập tức hoặc không bao giờ thực hiện.
- Cùng quan sát nhưng không nhất thiết có cùng phản ứng: Mỗi người có thể diễn giải nội dung khác nhau tùy theo kinh nghiệm, niềm tin, mục tiêu và bối cảnh.
- Hình mẫu không phải yếu tố duy nhất ảnh hưởng đến hành vi: Khả năng thực hiện, động lực, điều kiện xã hội và trải nghiệm trực tiếp cũng rất quan trọng.
- Truyền thông không quyết định hoàn toàn hành vi của công chúng: Người tiếp nhận vẫn có khả năng lựa chọn, đánh giá và điều chỉnh cách phản ứng với nội dung.
6. Kết luận
Social Learning Theory và Social Cognitive Theory cho thấy con người có thể học hỏi từ việc quan sát người khác, nhưng quá trình hình thành hành vi không chỉ dừng lại ở việc nhìn thấy và bắt chước.
Trong khi Social Learning Theory tập trung vào học tập thông qua quan sát, hình mẫu và những kết quả mà người khác trải nghiệm, Social Cognitive Theory mở rộng cách giải thích bằng cách nhấn mạnh sự tương tác giữa nhận thức cá nhân, hành vi và môi trường.
Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, hai lý thuyết này giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách con người học hỏi từ phim ảnh, chương trình truyền hình, người nổi tiếng, Influencer và cộng đồng trực tuyến.
Một câu hỏi đáng suy ngẫm khi nghiên cứu Tâm lý học Truyền thông là: Chúng ta không chỉ xem và tiếp nhận nội dung truyền thông. Chúng ta còn quan sát người khác, học hỏi từ họ và có thể thay đổi hành vi của chính mình thông qua những gì đã quan sát.
Tâm lý học truyền thông ([email protected]) – Hiểu về truyền thông qua lăng kính tâm lý học. Truyền thông khoa học về tâm lý. Củng cố sức khỏe tâm lý và gắn kết những mối quan hệ, tương tác khỏe mạnh.
Tài liệu tham khảo
Bandura, A. (1971). Social learning theory. General Learning Press.
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
Bandura, A. (2001). Social cognitive theory of mass communication. Media Psychology, 3(3), 265–299. https://doi.org/10.1207/S1532785XMEP0303_03
Sutton, J. (2021, May 17). What is Bandura’s social learning theory? 3 examples. Positive Psychology. https://positivepsychology.com/social-learning-theory-bandura/
Tóm tắt nhanh
Các ý chính trong bài
- 1.2.1. Attention – Sự chú ý
- 1.2.2. Retention – Sự ghi nhớ
- 1.2.3. Reproduction – Khả năng tái hiện hành vi
- 1.2.4. Motivation – Động lực
- 2.3.1. Mastery Experiences – Trải nghiệm làm chủ
- 2.3.2. Vicarious Experiences – Trải nghiệm gián tiếp
- 2.3.3. Verbal Persuasion – Sự thuyết phục bằng lời nói
- 2.3.4. Physiological and Affective States – Trạng thái sinh lý và cảm xúc
- Có thể hiểu sự khác biệt qua một ví dụ
- Nếu phân tích theo Social Learning Theory:
Sorry, the comment form is closed at this time.