Theory of Reasoned Action (TRA): Vì sao chúng ta quyết định thực hiện một hành vi?

Theory of Reasoned Action (TRA) – Thuyết hành động hợp lý là một lý thuyết trong tâm lý học xã hội, được phát triển bởi Martin Fishbein và Icek Ajzen vào cuối thập niên 1960, sau đó được hệ thống hóa trong công trình xuất bản năm 1975.

Lý thuyết này giúp giải thích cách con người hình thành ý định và đưa ra quyết định thực hiện một hành vi trong đời sống.

  1. Theory of Reasoned Action (TRA) là gì?

Theory of Reasoned Action cho rằng ý định thực hiện hành vi (Behavioral Intention) là yếu tố trực tiếp quan trọng nhất dự báo hành vi có tính chủ ý của con người.

Ý định này được hình thành từ hai yếu tố chính:

1.1 Attitude toward the Behavior – Thái độ đối với hành vi: Cá nhân đánh giá hành vi đó tích cực hay tiêu cực.

1.2. Subjective Norm – Chuẩn chủ quan: Cá nhân cảm nhận những người quan trọng đối với mình nghĩ gì về việc thực hiện hành vi đó.

Nói một cách đơn giản, trước khi quyết định làm một việc, chúng ta thường cân nhắc hai câu hỏi:

  • Tôi có muốn làm việc này không?
  • Những người quan trọng với tôi nghĩ gì về việc tôi làm việc này?
  1. Hai yếu tố hình thành ý định hành vi

2.1. Attitude toward the Behavior – Thái độ đối với hành vi

Đây là cách một người đánh giá việc thực hiện một hành vi cụ thể là tốt hay không tốt, có lợi hay không có lợi, đáng làm hay không đáng làm.

Thái độ này được hình thành từ niềm tin của cá nhân về những kết quả có thể xảy ra khi thực hiện hành vi và mức độ họ đánh giá những kết quả đó.

Ví dụ:

Một người cân nhắc việc đọc sách mỗi ngày.

Nếu họ tin rằng đọc sách giúp mở rộng kiến thức, phát triển tư duy và cải thiện khả năng ngôn ngữ, đồng thời đánh giá những lợi ích này là quan trọng, họ có thể hình thành thái độ tích cực đối với hành vi đọc sách.

Ngược lại, nếu họ cho rằng đọc sách tốn thời gian và không mang lại lợi ích thiết thực, thái độ của họ có thể kém tích cực hơn.

Như vậy, thái độ không đơn thuần là thích hay không thích một hoạt động. Nó còn phản ánh cách cá nhân nhìn nhận và đánh giá những hệ quả của hành vi đó.

2.2. Subjective Norm – Chuẩn chủ quan

Chuẩn chủ quan đề cập đến áp lực xã hội mà một cá nhân cảm nhận được khi quyết định thực hiện hay không thực hiện một hành vi.

Nói cách khác, đây là nhận thức của cá nhân về việc những người quan trọng đối với họ có ủng hộ hay mong đợi họ thực hiện hành vi đó hay không.

Ví dụ:

Một sinh viên muốn tham gia khóa học tiếng Anh.

Ngoài việc tự đánh giá lợi ích của khóa học, sinh viên đó có thể chịu ảnh hưởng từ:

  • Bạn bè đều đang tham gia các khóa học tương tự.
  • Chương trình giáo dục đánh giá cao năng lực ngoại ngữ hoặc khuyến khích việc phát triển năng lực ngoại ngữ.

Những nhận thức này có thể góp phần hình thành ý định tham gia khóa học.

Tuy nhiên, chuẩn chủ quan không có nghĩa là cá nhân luôn làm theo số đông. Điều quan trọng là họ cảm nhận và đánh giá kỳ vọng của những người có ý nghĩa đối với mình như thế nào.

  1. Mô hình Theory of Reasoned Action hoạt động như thế nào?

Có thể hình dung TRA qua mối quan hệ giữa ba thành phần:

Ví dụ, một người quyết định sử dụng phương tiện giao thông công cộng:

  • Thái độ: Họ tin rằng sử dụng xe buýt giúp tiết kiệm chi phí và giảm ô nhiễm môi trường.
  • Chuẩn chủ quan: Xung quanh mọi người đều ủng hộ việc sử dụng phương tiện công cộng.
  • Ý định: Họ có ý định sử dụng xe buýt thường xuyên hơn.
  • Hành vi: Họ bắt đầu lựa chọn xe buýt cho những chuyến đi phù hợp.

Mô hình này cho thấy hành vi không xuất hiện một cách hoàn toàn ngẫu nhiên. Ý định thực hiện hành vi thường được hình thành từ sự kết hợp giữa đánh giá cá nhân và nhận thức về kỳ vọng xã hội.

  1. Theory of Reasoned Action (TRA) được ứng dụng trong tâm lý học truyền thông như thế nào?

Một trong những lĩnh vực có thể ứng dụng TRA là nghiên cứu hành vi tiếp nhận và phản hồi thông tin truyền thông.

Hãy xem xét hành vi chia sẻ một bài viết trên mạng xã hội.

Tại sao một người quyết định chia sẻ bài viết đó?

Thứ nhất, thái độ đối với hành vi.

Người dùng có thể tin rằng chia sẻ bài viết hữu ích sẽ giúp bạn bè tiếp cận thông tin có giá trị. Họ cũng có thể cảm thấy việc chia sẻ một nội dung thú vị giúp thể hiện sự quan tâm hoặc hiểu biết của mình.

Thứ hai, chuẩn chủ quan.

Người dùng có thể chịu ảnh hưởng từ cộng đồng mà họ tham gia. Nếu bạn bè thường xuyên chia sẻ các bài viết về môi trường, sức khỏe hoặc giáo dục, họ có thể cảm nhận đây là hành vi được cộng đồng khuyến khích.

Thứ ba, ý định hành vi.

Khi có thái độ tích cực và cảm nhận được sự ủng hộ từ môi trường xã hội, người dùng có thể hình thành ý định chia sẻ bài viết.

Từ đó, họ có thể thực hiện hành vi chia sẻ trên mạng xã hội.

TRA vì vậy có thể giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến ý định chia sẻ thông tin, tham gia các chiến dịch truyền thông hoặc tiếp nhận những thông điệp xã hội.

  1. Theory of Reasoned Action (TRA) có những giới hạn nào?

Mặc dù có giá trị trong việc giải thích hành vi, TRA không thể giải thích tất cả các quyết định của con người.

Một giới hạn quan trọng là lý thuyết giả định hành vi đang được nghiên cứu phần lớn nằm trong phạm vi kiểm soát chủ ý của cá nhân.

Trên thực tế, một người có thể rất muốn thực hiện một hành vi nhưng không có đủ điều kiện để thực hiện.

Ví dụ:

Một người có ý định tập thể dục mỗi ngày, có thái độ tích cực đối với việc rèn luyện sức khỏe và nhận được sự ủng hộ từ gia đình. Tuy nhiên, họ có thể không thực hiện được vì thiếu thời gian, điều kiện tập luyện hoặc gặp những trở ngại khác.

Những yếu tố này cho thấy ý định không phải lúc nào cũng chuyển thành hành vi thực tế.

Để mở rộng khả năng giải thích, Icek Ajzen đã phát triển Theory of Planned Behavior (TPB) – Thuyết hành vi có kế hoạch vào năm 1985.

TPB bổ sung một thành phần quan trọng: Perceived Behavioral Control (Nhận thức về kiểm soát hành vi).

Yếu tố này đề cập đến mức độ cá nhân cảm nhận rằng mình có khả năng và điều kiện để thực hiện hành vi ra sao.

  1. Vì sao nên tìm hiểu Theory of Reasoned Action?

TRA giúp chúng ta nhìn nhận hành vi con người từ một góc độ rộng hơn: hành vi không chỉ liên quan đến mong muốn cá nhân mà còn gắn với môi trường xã hội và những kỳ vọng mà cá nhân tiếp nhận.

Lý thuyết này có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực:

  • Tâm lý học: Tìm hiểu quá trình hình thành ý định và quyết định hành vi.
  • Truyền thông: Nghiên cứu ý định tiếp nhận, chia sẻ thông tin và phản hồi thông điệp.
  • Marketing: Tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua và sử dụng sản phẩm.
  • Giáo dục: Nghiên cứu ý định học tập và tham gia các hoạt động giáo dục.
  • Sức khỏe cộng đồng: Tìm hiểu ý định thực hiện các hành vi có lợi cho sức khỏe.

Điều đáng chú ý là TRA không chỉ giúp giải thích tại sao một người thực hiện hành vi, mà còn gợi mở cách chúng ta nghiên cứu những yếu tố đứng phía sau một quyết định.

Một hành vi có thể bắt đầu từ cách chúng ta nhìn nhận nó, nhưng quyết định thực hiện hành vi còn có thể chịu ảnh hưởng từ thế giới xã hội mà chúng ta đang sống cùng nhận thức từ bản thân mỗi người. 

Tâm lý học truyền thông ([email protected]) – Hiểu về truyền thông qua lăng kính tâm lý học. Truyền thông khoa học về tâm lý. Củng cố sức khỏe tâm lý và gắn kết những mối quan hệ, tương tác khỏe mạnh.

Tài liệu tham khảo

  • Ajzen, I. (1985). From intentions to actions: A theory of planned behavior. In J. Kuhl & J. Beckmann (Eds.), Action Control: From Cognition to Behavior. Springer.
  • Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211.
  • Fishbein, M., & Ajzen, I. (1975). Belief, Attitude, Intention, and Behavior: An Introduction to Theory and Research. Addison-Wesley.

Tóm tắt nhanh

Theory of Reasoned Action (TRA) – Thuyết hành động hợp lý là một lý thuyết trong tâm lý học xã hội, được phát triển bởi Martin Fishbein và Icek Ajzen vào cuối thập niên 1960, sau…

Các ý chính trong bài

Công cụ đọcTuỳ chỉnh được ghi nhớ trên máy của bạn
Cỡ chữ
Giao diện
No Comments

Sorry, the comment form is closed at this time.